Kiểm soát truy cập: DAC, MAC, RBAC, ABAC khác nhau thế nào?

Kiểm soát truy cập: DAC, MAC, RBAC, ABAC khác nhau thế nào?

10 phút đọc4 lượt xem

Super AdminSuper Admin

Ai được đọc tệp này? Ai được sửa bảng lương? Ai được đăng nhập vào máy chủ sản xuất lúc nửa đêm? Mọi hệ thống đều phải trả lời những câu hỏi như vậy hàng nghìn lần mỗi giây, và mô hình kiểm soát truy cập là bộ luật mà hệ thống dùng để trả lời.

Bốn mô hình xuất hiện nhiều nhất trong CISSP và Security+ là DAC, MAC, RBAC và ABAC. Tên viết tắt nghe na ná nhau, nhưng triết lý phía sau rất khác. Bài viết này giải thích từng mô hình kèm ví dụ, đặt chúng cạnh nhau trong một bảng so sánh, và kết thúc bằng vài câu hỏi luyện tập theo phong cách đề thi.

Trước hết: bốn bước của một lần truy cập

Kiểm soát truy cập không chỉ là cấp quyền. Một lần truy cập hoàn chỉnh đi qua bốn bước, và đề thi rất thích hỏi bước nào đang được nhắc tới:

  1. Định danh (identification): chủ thể tuyên bố mình là ai, ví dụ nhập tên đăng nhập.
  2. Xác thực (authentication): chứng minh lời tuyên bố đó, bằng mật khẩu, thẻ, sinh trắc học hoặc kết hợp nhiều yếu tố.
  3. Cấp quyền (authorization): quyết định chủ thể đã xác thực được làm gì với đối tượng nào.
  4. Truy vết (accountability): ghi lại hành động để có thể quy trách nhiệm về sau, nhờ nhật ký và kiểm toán.

Bốn mô hình dưới đây đều thuộc về bước thứ ba: chúng là những cách khác nhau để ra quyết định cấp quyền.

Bốn mô hình kiểm soát truy cập

DAC — Kiểm soát truy cập tuỳ ý

Trong Discretionary Access Control, chủ sở hữu của đối tượng quyết định ai được truy cập. Người tạo ra tệp có thể tự chia sẻ cho đồng nghiệp, cấp quyền đọc hay sửa tuỳ ý. Quyền thường được lưu trong danh sách kiểm soát truy cập (ACL) gắn với từng đối tượng.

Ví dụ: bạn tạo một thư mục trên ổ chia sẻ Windows và thêm hai đồng nghiệp vào danh sách được phép sửa. Quyền tệp kiểu chủ sở hữu, nhóm, mọi người trên Linux cũng là một dạng DAC.

Ưu điểm của DAC là linh hoạt và dễ dùng. Nhược điểm là quyền có thể lan rộng ngoài tầm kiểm soát của tổ chức: nếu người dùng bị lừa chạy mã độc, mã độc đó chạy với quyền của người dùng và có thể thay đổi quyền trên mọi tệp họ sở hữu.

MAC — Kiểm soát truy cập bắt buộc

Trong Mandatory Access Control, quyết định thuộc về hệ thống, dựa trên nhãn bảo mật. Mỗi chủ thể có một mức được phép (clearance), mỗi đối tượng có một mức phân loại (classification), ví dụ Công khai, Nội bộ, Mật, Tối mật. Người dùng, kể cả chủ sở hữu, không thể tự ý thay đổi nhãn hay chia sẻ vượt quy định.

Ví dụ: trong môi trường quân sự, một sĩ quan có mức được phép “Mật” không đọc được tài liệu “Tối mật”, dù tài liệu đó nằm ngay trên máy chủ họ dùng hằng ngày. Trên Linux, SELinux có thể áp dụng chính sách bắt buộc tương tự cho tiến trình và tệp.

Mô hình Bell-LaPadula, vốn tập trung vào tính bí mật, thường được dùng để minh hoạ MAC với hai quy tắc dễ nhớ: không đọc lên (không đọc tài liệu có mức cao hơn mình) và không ghi xuống (không ghi thông tin vào nơi có mức thấp hơn, tránh làm lộ). MAC rất chặt chẽ nhưng cứng nhắc và tốn công quản trị, nên chủ yếu thấy ở cơ quan chính phủ, quốc phòng.

RBAC — Kiểm soát truy cập theo vai trò

Trong Role-Based Access Control, quyền được gán cho vai trò, và người dùng nhận quyền thông qua vai trò mình đảm nhận. Khi một người chuyển bộ phận, quản trị viên chỉ cần đổi vai trò thay vì sửa hàng trăm quyền riêng lẻ.

Ví dụ: trong một bệnh viện, vai trò “Điều dưỡng” được xem hồ sơ bệnh nhân và cập nhật chỉ số sinh tồn; vai trò “Bác sĩ” được thêm quyền kê đơn; vai trò “Thu ngân” chỉ thấy phần thanh toán. Một nhân viên mới chỉ cần được gán đúng vai trò là có đủ quyền từ ngày đầu.

RBAC phù hợp với tổ chức có cơ cấu chức danh ổn định và giúp thực thi phân tách nhiệm vụ dễ dàng hơn. Điểm yếu là hiện tượng “bùng nổ vai trò”: khi mỗi ngoại lệ lại sinh ra một vai trò mới, danh sách vai trò nhanh chóng trở nên khó quản lý.

ABAC — Kiểm soát truy cập theo thuộc tính

Trong Attribute-Based Access Control, quyết định dựa trên chính sách kết hợp nhiều thuộc tính: thuộc tính của chủ thể (phòng ban, chức danh, cấp độ), của đối tượng (mức nhạy cảm, chủ sở hữu, dự án), của hành động (đọc, sửa, xoá) và của môi trường (thời gian, vị trí, tình trạng thiết bị).

Ví dụ: một chính sách có thể viết “nhân viên phòng tài chính được sửa báo cáo quý của chính đơn vị mình, trong giờ hành chính, từ thiết bị do công ty quản lý”. Không cần tạo vai trò riêng cho mọi tổ hợp; chính sách tự đánh giá khi yêu cầu đến. NIST có hướng dẫn riêng cho mô hình này trong SP 800-162.

ABAC rất linh hoạt và là nền tảng tự nhiên cho kiến trúc Zero Trust, nơi ngữ cảnh của từng yêu cầu được xét lại liên tục. Đổi lại, chính sách phức tạp hơn, khó kiểm thử và khó trả lời câu hỏi đơn giản “người này có những quyền gì”.

Tủ máy chủ với dây mạng nhiều màu
Ảnh minh hoạ: Unsplash

Bảng so sánh

Bốn mô hình kiểm soát truy cập đặt cạnh nhau
Tiêu chíDACMACRBACABAC
Ai quyết định quyềnChủ sở hữu đối tượngHệ thống, theo chính sách trung tâmQuản trị viên, qua vai tròChính sách dựa trên thuộc tính
Căn cứ quyết địnhACL của từng đối tượngNhãn: mức được phép và mức phân loạiVai trò của người dùngThuộc tính chủ thể, đối tượng, hành động, môi trường
Độ linh hoạtCaoThấpTrung bìnhRất cao
Mức độ chặt chẽThấpRất caoTrung bình đến caoCao nếu chính sách tốt
Chi phí quản trịThấp lúc đầu, tăng theo quy môCaoVừa phải với cơ cấu ổn địnhCao lúc thiết kế chính sách
Môi trường điển hìnhMáy cá nhân, chia sẻ tệpQuốc phòng, cơ quan chính phủDoanh nghiệp, ứng dụng nghiệp vụĐám mây, Zero Trust, hệ thống nhiều ngữ cảnh
Ví dụ quen thuộcQuyền NTFS, quyền tệp LinuxSELinux, hệ thống phân loại tài liệuNhóm quyền trong ERPChính sách truy cập có điều kiện trên nền tảng đám mây

Một mô hình nữa đôi khi bị nhầm với RBAC là kiểm soát theo quy tắc (rule-based), ví dụ tường lửa áp dụng cùng một bộ quy tắc cho mọi người dùng. Khác biệt nằm ở chỗ quy tắc áp dụng chung, không phụ thuộc vai trò của ai.

Thuật ngữ cốt lõi

Chủ thể (subject)
Thực thể chủ động yêu cầu truy cập: người dùng, tiến trình, dịch vụ hoặc thiết bị.
Đối tượng (object)
Thực thể bị động được truy cập: tệp, bản ghi cơ sở dữ liệu, máy in, API. Một tiến trình có thể là chủ thể lúc này và là đối tượng lúc khác.
Đặc quyền tối thiểu (least privilege)
Chỉ cấp đúng những quyền cần thiết để hoàn thành công việc, không hơn. Quyền tạm thời nên được thu hồi ngay khi xong việc.
Phân tách nhiệm vụ (separation of duties)
Chia một công việc nhạy cảm cho nhiều người để không ai một mình thực hiện được toàn bộ, ví dụ người tạo lệnh chi khác người phê duyệt. Mục đích là chống gian lận và sai sót.
Cần biết (need to know)
Dù có mức được phép đủ cao, một người chỉ được tiếp cận thông tin phục vụ trực tiếp công việc của mình. Trong MAC, mức được phép là điều kiện cần, còn nhu cầu cần biết là điều kiện đủ.
Tích luỹ quyền (privilege creep)
Hiện tượng người dùng gom dần quyền qua nhiều lần chuyển vị trí mà quyền cũ không được thu hồi. Rà soát quyền định kỳ là cách phòng ngừa chính.
Ổ khoá giữa những vệt sáng trên bàn phím
Ảnh minh hoạ: Unsplash

Chọn mô hình nào trong thực tế?

Hiếm có tổ chức nào dùng thuần một mô hình. Cách phối hợp thường thấy:

  • Dùng RBAC làm khung chính cho các ứng dụng nghiệp vụ, vì nó khớp với sơ đồ tổ chức và dễ rà soát.
  • Bổ sung ABAC cho các điều kiện ngữ cảnh: chỉ cho truy cập dữ liệu nhạy cảm từ thiết bị được quản lý, hoặc yêu cầu xác thực lại khi đăng nhập từ vị trí lạ.
  • Giữ DAC cho phạm vi cộng tác nhỏ như thư mục nhóm, nhưng có chính sách giới hạn chia sẻ ra ngoài.
  • Áp dụng MAC ở những nơi pháp luật hoặc hợp đồng yêu cầu phân loại thông tin nghiêm ngặt.

Câu hỏi luyện tập

  1. Một nhân viên tạo bảng tính và tự chia sẻ quyền chỉnh sửa cho ba đồng nghiệp. Đây là mô hình nào?

    Đáp án: DAC. Chủ sở hữu tự quyết định ai được truy cập — dấu hiệu đặc trưng của kiểm soát tuỳ ý.

  2. Hệ thống chỉ cho phép truy cập hồ sơ khách hàng khi người dùng thuộc phòng chăm sóc khách hàng, đang trong ca làm việc và dùng thiết bị của công ty. Mô hình nào phù hợp nhất?

    Đáp án: ABAC. Quyết định kết hợp thuộc tính của chủ thể (phòng ban), môi trường (thời gian) và thiết bị — vượt quá khả năng diễn đạt gọn của một vai trò đơn thuần.

  3. Một chuyên viên phân tích có mức được phép “Mật” nhưng bị từ chối khi mở báo cáo “Mật” của một dự án khác. Nguyên tắc nào đang được áp dụng?

    Đáp án: cần biết (need to know). Mức được phép đủ, nhưng thông tin không phục vụ công việc của người đó.

  4. Sau năm năm luân chuyển qua bốn phòng ban, một nhân viên vẫn còn quyền truy cập vào hệ thống của cả bốn nơi. Vấn đề này gọi là gì và nên xử lý thế nào?

    Đáp án: tích luỹ quyền (privilege creep). Cần rà soát quyền định kỳ và thu hồi quyền cũ mỗi khi chuyển vị trí, đúng với nguyên tắc đặc quyền tối thiểu.

  5. Công ty yêu cầu người tạo nhà cung cấp mới trong hệ thống không được đồng thời là người phê duyệt thanh toán cho nhà cung cấp đó. Đây là biện pháp gì?

    Đáp án: phân tách nhiệm vụ. Không ai một mình hoàn tất được toàn bộ quy trình nhạy cảm, nên gian lận cần sự thông đồng của ít nhất hai người.

Để nhớ lâu, hãy gắn mỗi mô hình với câu hỏi “ai quyết định”: chủ sở hữu (DAC), hệ thống theo nhãn (MAC), vai trò (RBAC), hay chính sách theo thuộc tính (ABAC). Trả lời được câu đó, bạn sẽ nhận ra mô hình đúng trong hầu hết các câu hỏi tình huống.

0.0 (0 đánh giá)
Chia sẻ:

CISSP

2.111 câu luyện tập

Bạn đã sẵn sàng thi CISSP?

Làm bài đánh giá đầu vào để biết chính xác chuyên đề nào cần ôn thêm.

Làm bài đánh giá

24 câu · khoảng 15 phút · không cần tài khoản

Thảo luận / Bình luận (0)

Chưa có thảo luận nào. Hãy gửi bình luận đầu tiên nhé!

Vui lòng Đăng nhập để tham gia thảo luận.

Các bài khác về CISSP