Mật mã học cho người ôn CISSP: đối xứng, bất đối xứng và hàm băm

Mật mã học cho người ôn CISSP: đối xứng, bất đối xứng và hàm băm

11 phút đọc4 lượt xem

Super AdminSuper Admin

Mật mã học thường là phần khiến người ôn CISSP ngại nhất: nhiều tên thuật toán, nhiều con số và một chút toán học phía sau. Tin tốt là đề thi không bắt bạn tính RSA bằng tay. Điều đề thi thực sự kiểm tra là bạn có biết mỗi công cụ giải quyết vấn đề gì, và khi nào nên chọn công cụ này thay vì công cụ kia.

Bài viết đi lần lượt qua ba nhóm chính — mã hoá đối xứng, mã hoá bất đối xứng và hàm băm — rồi ghép chúng lại trong một ví dụ quen thuộc là TLS. Cuối bài có vài lệnh openssl để bạn tự thử và một bộ câu hỏi tự kiểm tra.

Mật mã học bảo vệ điều gì?

Trước khi nói về thuật toán, hãy gắn mỗi kỹ thuật với mục tiêu bảo mật mà nó phục vụ. Đây là cách nhanh nhất để loại đáp án sai trong đề thi:

  • Mã hoá (encryption) bảo vệ tính bí mật — người không có khoá không đọc được nội dung.
  • Hàm băm và MAC bảo vệ tính toàn vẹn — phát hiện dữ liệu bị thay đổi.
  • Chữ ký số cung cấp xác thực nguồn gốc và chống chối bỏ — chứng minh ai đã ký, và người đó khó phủ nhận về sau.

Lưu ý một điểm hay bị bỏ qua: mật mã học gần như không đóng góp gì cho tính sẵn sàng. Nếu một câu hỏi hỏi cách giữ cho hệ thống luôn hoạt động, đáp án nằm ở dự phòng, sao lưu hay cân bằng tải, không phải ở việc chọn thuật toán mạnh hơn.

Mã hoá đối xứng: nhanh, nhưng khó chia sẻ khoá

Mã hoá đối xứng dùng cùng một khoá cho cả mã hoá và giải mã. Vì các phép toán đơn giản và được phần cứng hỗ trợ, nó rất nhanh, nên gần như mọi dữ liệu lớn — ổ đĩa, tệp sao lưu, luồng dữ liệu trong TLS — đều được mã hoá bằng thuật toán đối xứng.

Mã khối và mã dòng

Mã khối (block cipher) như AES xử lý dữ liệu theo từng khối cố định, với AES là 128 bit. Mã dòng (stream cipher) như ChaCha20 sinh ra một dòng khoá giả ngẫu nhiên rồi kết hợp với dữ liệu từng byte một. ChaCha20 đặc biệt hữu ích trên thiết bị không có lệnh tăng tốc AES, ví dụ một số điện thoại đời cũ.

Chế độ hoạt động quan trọng không kém thuật toán

Một thuật toán mạnh vẫn có thể bị dùng sai. Chế độ ECB mã hoá mỗi khối độc lập, nên hai khối giống nhau cho ra hai bản mã giống nhau và để lộ khuôn mẫu của dữ liệu gốc. Các chế độ như CBC hay CTR cần thêm một vectơ khởi tạo (IV) hoặc nonce để tránh điều đó. Chế độ GCM còn tạo thêm một thẻ xác thực, tức là vừa mã hoá vừa kiểm tra toàn vẹn — người ta gọi nhóm này là mã hoá có xác thực (AEAD).

Bài toán phân phối khoá

Điểm yếu cố hữu của mã hoá đối xứng là hai bên phải có chung khoá trước khi trò chuyện. Nếu mỗi cặp trong nhóm n người cần một khoá riêng, tổng số khoá là n(n − 1) / 2. Với 100 người, con số đó là 4.950 khoá — một bài toán quản lý thực sự, và cũng là công thức xuất hiện khá thường xuyên trong đề thi.

Dòng ký tự xanh chạy dọc màn hình
Ảnh minh hoạ: Unsplash

Mã hoá bất đối xứng: giải bài toán trao khoá

Mã hoá bất đối xứng dùng một cặp khoá: khoá công khai có thể phát cho bất kỳ ai, khoá riêng chỉ chủ sở hữu giữ. Điều được mã hoá bằng khoá này chỉ giải được bằng khoá kia. Từ đó có hai cách dùng cần thuộc lòng:

  • Muốn gửi bí mật cho Bình, An mã hoá bằng khoá công khai của Bình. Chỉ Bình, người giữ khoá riêng, mở được.
  • Muốn chứng minh mình là người gửi, An ký bằng khoá riêng của An. Ai cũng kiểm tra được bằng khoá công khai của An.

Với n người, mỗi người chỉ cần một cặp khoá, tức tổng cộng 2n khoá. Đổi lại, các phép toán chậm hơn đối xứng nhiều lần, nên trong thực tế mã hoá bất đối xứng hầu như chỉ dùng để trao đổi khoá phiên và ký số, còn dữ liệu thật vẫn do thuật toán đối xứng đảm nhận. Cách kết hợp này gọi là mã hoá lai (hybrid).

Hai họ thuật toán cần biết là RSA, dựa trên độ khó của bài toán phân tích số nguyên lớn ra thừa số, và ECC, dựa trên bài toán logarit rời rạc trên đường cong elliptic. Theo khuyến nghị quản lý khoá của NIST trong SP 800-57 Part 1, khoá ECC khoảng 256 bit cho mức an toàn tương đương RSA 3072 bit. Khoá ngắn hơn nghĩa là tính toán nhẹ hơn, rất phù hợp với thiết bị di động và IoT. Diffie-Hellman thì không mã hoá dữ liệu: nó chỉ giúp hai bên thoả thuận một bí mật chung qua kênh công khai.

Hàm băm: dấu vân tay của dữ liệu

Hàm băm nhận đầu vào dài bất kỳ và trả về một giá trị có độ dài cố định. Nó không có khoá và không giải ngược được. Một hàm băm mật mã tốt cần ba tính chất:

  1. Kháng tiền ảnh: biết giá trị băm, không tìm lại được đầu vào.
  2. Kháng tiền ảnh thứ hai: cho một đầu vào, không tìm được đầu vào khác có cùng giá trị băm.
  3. Kháng va chạm: không tìm được bất kỳ hai đầu vào nào có cùng giá trị băm.

Chỉ một hàm băm thì chưa đủ để chống kẻ tấn công chủ động: nếu ai đó sửa tệp, họ cũng có thể tính lại giá trị băm và thay luôn. Vì vậy để bảo vệ toàn vẹn trước kẻ tấn công, người ta dùng HMAC (băm kèm khoá bí mật) hoặc chữ ký số.

Với mật khẩu, hàm băm nhanh như SHA-256 lại là nhược điểm, vì kẻ tấn công thử được hàng tỷ mật khẩu mỗi giây. Hãy dùng các thuật toán được thiết kế để chậm như bcrypt, scrypt, Argon2 hoặc PBKDF2, luôn kèm salt riêng cho từng tài khoản để vô hiệu hoá bảng tra cứu tính sẵn.

Bảng so sánh các thuật toán thường gặp

Một số thuật toán xuất hiện thường xuyên trong tài liệu ôn thi
Thuật toánLoạiKích thước khoá / đầu raỨng dụng điển hình
AESĐối xứng, mã khốiKhối 128 bit; khoá 128, 192 hoặc 256 bitMã hoá ổ đĩa, tệp, dữ liệu trong TLS
ChaCha20Đối xứng, mã dòngKhoá 256 bitTLS trên thiết bị không có tăng tốc AES (thường đi cùng Poly1305)
3DESĐối xứng, mã khốiKhối 64 bit; khoá 168 bit danh nghĩaHệ thống cũ; NIST đã ngừng cho phép dùng để mã hoá dữ liệu mới
RSABất đối xứngKhoá từ 2048 bit trở lênChữ ký số, chứng chỉ, trao đổi khoá trong hệ thống cũ
ECC (ECDSA, ECDH)Bất đối xứngKhoá khoảng 256 đến 521 bitChữ ký và thoả thuận khoá trong TLS hiện đại, thiết bị di động
Diffie-HellmanThoả thuận khoáTuỳ nhóm tham sốTạo khoá phiên chung qua kênh công khai
SHA-256Hàm băm (họ SHA-2)Đầu ra 256 bitKiểm tra toàn vẹn, chữ ký số, chứng chỉ
SHA-3-256Hàm băm (cấu trúc sponge)Đầu ra 256 bitThay thế dự phòng cho SHA-2
MD5, SHA-1Hàm băm128 bit, 160 bitKhông còn an toàn trước va chạm; chỉ gặp trong hệ thống cũ
HMAC-SHA-256Mã xác thực thông điệpĐầu ra 256 bitXác thực API, token, toàn vẹn có khoá

Ghép lại: TLS dùng cả ba nhóm như thế nào

Khi trình duyệt mở một trang HTTPS, cả ba nhóm cùng làm việc. Ở mức khái quát:

  1. Máy chủ gửi chứng chỉ. Trình duyệt kiểm tra chữ ký số của tổ chức cấp chứng chỉ trên đó — tức là dùng bất đối xứng và hàm băm.
  2. Hai bên dùng ECDHE để thoả thuận một bí mật chung mà không ai trên đường truyền đọc được.
  3. Từ bí mật đó, hai bên dẫn xuất các khoá phiên đối xứng.
  4. Dữ liệu thật được mã hoá bằng AES-GCM hoặc ChaCha20-Poly1305, vừa bí mật vừa có kiểm tra toàn vẹn.

Vì khoá phiên được tạo mới cho mỗi kết nối, kẻ lấy được khoá riêng của máy chủ sau này cũng không giải được các phiên đã ghi lại trước đó. Tính chất này gọi là forward secrecy.

Thực hành nhanh với openssl

Đọc lý thuyết xong, tự gõ vài lệnh sẽ giúp bạn nhớ lâu hơn nhiều. Các lệnh dưới đây chạy được trên Linux, macOS hoặc Git Bash trên Windows:

# 1. Sinh 32 byte ngẫu nhiên, in ra dạng hex
openssl rand -hex 32

# 2. Tính giá trị băm SHA-256 của một tệp
openssl dgst -sha256 bao-cao.txt

# 3. Mã hoá tệp bằng AES-256 với khoá dẫn xuất từ mật khẩu
openssl enc -aes-256-cbc -pbkdf2 -salt -in bao-cao.txt -out bao-cao.enc

# 4. Giải mã lại
openssl enc -d -aes-256-cbc -pbkdf2 -in bao-cao.enc -out bao-cao-giai-ma.txt

# 5. Tạo khoá riêng RSA 3072 bit và tách khoá công khai
openssl genpkey -algorithm RSA -pkeyopt rsa_keygen_bits:3072 -out khoa-rieng.pem
openssl pkey -in khoa-rieng.pem -pubout -out khoa-cong-khai.pem

# 6. Ký tệp bằng khoá riêng, rồi kiểm tra bằng khoá công khai
openssl dgst -sha256 -sign khoa-rieng.pem -out chu-ky.bin bao-cao.txt
openssl dgst -sha256 -verify khoa-cong-khai.pem -signature chu-ky.bin bao-cao.txt
  • Lệnh 2: sửa một ký tự trong tệp rồi chạy lại, bạn sẽ thấy giá trị băm thay đổi hoàn toàn — đó là hiệu ứng tuyết lở.
  • Lệnh 3 và 4: tuỳ chọn -pbkdf2 buộc openssl dẫn xuất khoá từ mật khẩu một cách chậm và có salt. Công cụ enc không hỗ trợ GCM, nên với dữ liệu thật hãy dùng công cụ có mã hoá xác thực.
  • Lệnh 6: thực chất openssl băm tệp rồi ký giá trị băm. Nếu tệp bị sửa sau khi ký, bước kiểm tra sẽ báo thất bại.
Mã nguồn nhiều màu trên màn hình tối
Ảnh minh hoạ: Unsplash

Thuật ngữ cần nhớ

Tính bí mật (confidentiality)
Chỉ người được phép mới đọc được thông tin. Đạt được chủ yếu nhờ mã hoá.
Tính toàn vẹn (integrity)
Thông tin không bị sửa đổi trái phép, hoặc mọi sửa đổi đều bị phát hiện. Đạt được nhờ hàm băm, HMAC và chữ ký số.
Chống chối bỏ (non-repudiation)
Người ký không thể phủ nhận đã ký. Chỉ chữ ký số bằng khoá riêng mới cho tính chất này; HMAC thì không, vì hai bên cùng giữ khoá.
Salt
Giá trị ngẫu nhiên, không cần giữ bí mật, được ghép với mật khẩu trước khi băm để hai mật khẩu giống nhau cho ra hai giá trị băm khác nhau.
IV và nonce
Giá trị dùng một lần đưa vào thuật toán mã hoá để cùng một bản rõ không tạo ra cùng một bản mã. Không cần bí mật, nhưng tuyệt đối không được dùng lại với cùng khoá, nhất là ở chế độ GCM.
Khoá phiên (session key)
Khoá đối xứng tạm thời, chỉ dùng cho một phiên liên lạc rồi huỷ.

Những bẫy hay gặp trong đề thi

  • Nhầm hướng dùng khoá: mã hoá để bảo mật dùng khoá công khai của người nhận; ký dùng khoá riêng của người gửi.
  • Cho rằng hàm băm là mã hoá. Hàm băm không có khoá và không giải ngược được.
  • Chọn HMAC khi đề hỏi về chống chối bỏ. HMAC chỉ chứng minh toàn vẹn và nguồn gốc giữa hai bên cùng biết khoá.
  • Quên rằng độ dài khoá chỉ so sánh được trong cùng một loại thuật toán: AES 256 bit và RSA 2048 bit không thể đặt lên cùng một thước đo.

Câu hỏi tự kiểm tra

  1. Một công ty có 50 nhân viên, mỗi cặp cần liên lạc bí mật bằng mã hoá đối xứng. Cần bao nhiêu khoá? Đáp án: 50 × 49 / 2 = 1.225 khoá.
  2. An muốn gửi hợp đồng cho Bình sao cho Bình chắc chắn hợp đồng do An gửi và không bị sửa. An dùng khoá nào? Đáp án: khoá riêng của An để ký.
  3. Vì sao ECB không được khuyến nghị cho dữ liệu có cấu trúc lặp lại? Đáp án: khối giống nhau cho bản mã giống nhau, làm lộ khuôn mẫu.
  4. Thêm salt vào mật khẩu chống lại kiểu tấn công nào? Đáp án: tấn công dùng bảng tính sẵn như rainbow table.
  5. Trong TLS, thuật toán nào mã hoá phần lớn dữ liệu truyền đi? Đáp án: thuật toán đối xứng như AES-GCM hoặc ChaCha20-Poly1305.

Nếu trả lời đúng cả năm câu, bạn đã nắm phần xương sống của miền mật mã trong CISSP. Bước tiếp theo là ôn PKI và vòng đời khoá — những chủ đề xây trực tiếp trên nền tảng vừa đọc.

0.0 (0 đánh giá)
Chia sẻ:

CISSP

2.111 câu luyện tập

Bạn đã sẵn sàng thi CISSP?

Làm bài đánh giá đầu vào để biết chính xác chuyên đề nào cần ôn thêm.

Làm bài đánh giá

24 câu · khoảng 15 phút · không cần tài khoản

Thảo luận / Bình luận (0)

Chưa có thảo luận nào. Hãy gửi bình luận đầu tiên nhé!

Vui lòng Đăng nhập để tham gia thảo luận.

Các bài khác về CISSP